एका तालुक्यातल्या एकमेकांचे कट्टर हाडवैरी असणाऱ्या दोन्ही बलाढ्य नेत्यांसोबत माझा पत्रकार म्हणून नेहमीच संबंध येतो. आधी दोघांचा सुर तक्रारीचाच असे. हे म्हणत ‘तुम्ही त्यांना प्राधान्य देतात’, तर समोरचे म्हणत ”तुम्ही आमचे नव्हेत तर त्यांचेच !” यातील विद्यमान लोकप्रतिनिधी एकदा माझ्या ऑफिसला आले असता मी म्हणालो की, ”साहेब…तुम्ही राजकारणी आणि मी पत्रकार या नियतीने ठरवून दिलेल्या दोन पेशांमध्ये आपण काम करतो. आपण आपापल्या भूमिका अधिक चांगलेपणाने पार पाडाव्या असे वाटत नाही का ?” हे ऐकताच त्यांनी तात्काळ हस्तांदोलन केले. तेव्हापासून त्यांनी कधीही तक्रार केली नाही. गंमत म्हणजे हेच वाक्य ऐकवल्यावर त्यांच्या विरोधकानेही मान डोलावत हास्य केले. ते देखील आता बोलत नाहीत. लोक पत्रकारांच्या कामाला बहुतेक वेळेस वैयक्तीक घेतात याचे हे उदाहरण मी अनुभवलेल्या अनेक उदाहरणांपैकी एक आहे.
आज हे सांगण्याचे कारण म्हणजे नुकत्याच पार पडलेल्या तरूणांच्या आंदोलनात मेनस्ट्रीम मीडियाच्या पत्रकारांवरील रोषाबाबत तर मी भाष्य केले आहेच, पण एका पत्रकाराने दाखविलेला संयम आणि तरूणाईने दाखविलेला उमदेपणा याबाबत मला आज दोन शब्द सांगावेसे वाटतात. हेच आहे माझे जेन-झी पिढीच्या आंदोलनाबाबतचे चौथे भाष्य !
शेखर पाटील
अलीकडेच देशभर गाजलेल्या जेन-झी आंदोलनाने अनेक अर्थांनी समाजमनाला हादरवून सोडले. या यशस्वी आंदोलनाबरोबरच एक अस्वस्थ करणारी बाजूही समोर आली, ती म्हणजे प्रसारमाध्यमांच्या प्रतिनिधींशी झालेला संघर्ष. अनेक ठिकाणी वार्तांकन करणाऱ्या पत्रकारांना आंदोलकांच्या रोषाला सामोरे जावे लागले, त्यांच्या विरोधात घोषणाबाजी झाली, काही ठिकाणी तर थेट मुर्दाबादच्या घोषणा देऊन त्यांना हुसकावून लावण्याचा प्रयत्न झाला. तर दुसऱ्या बाजूला मराठी टिव्ही पत्रकार कपिल राऊत यांनी अत्यंत संयमाने, विवेकाने आणि व्यावसायिक नैतिकतेने परिस्थिती हाताळल्यामुळे त्याच तरुणाईने दुसऱ्या दिवशी त्यांची जाहीर माफी मागितल्याचे एक अत्यंत दुर्मिळ चित्रही पहायला मिळाले. हा विरोधाभास केवळ दोन घटनांमधील अंतर दर्शवत नाही, तर तो आजच्या ध्रुवीकृत काळात पत्रकारिता कशी असावी आणि तिच्याकडून समाज काय अपेक्षा ठेवतो ? याचा एक जिवंत वस्तुपाठ मांडतो.
नवी दिल्लीतील जंतर-मंतरवर आंदोलन पेटल्यानंतर याचे सर्वत्र पडसाद उमटले. यात मुंबईतील शिवाजी पार्क येथे सुरू असलेले आंदोलन कव्हर करण्यासाठी झी वृत्तवाहिनीचे पत्रकार कपिल राऊत आले असतांना त्यांना प्रखर विरोधाचा सामना करावा लागला. ते कॅमेऱ्यासमोर बोलणार तोच आजूबाजूस उभ्या असलेल्या तरूण-तरूणींनी ‘लूजर-लूजर’ अशी जोरदार घोषणाबाजी झाल्याने वातावरण तणावग्रस्त बनले. पावसात भिजलेला, आंदोलकांनी घेरलेला आणि तरीही आपले काम शांतपणे सुरू ठेवणारा तो पत्रकार अनेकांच्या नजरेत आला. या घटनेचा व्हिडीओ अवघ्या काही क्षणांमध्ये जगभरात व्हायरल झाला. चोहोबाजूंनी कोलाहल सुरू झाल्यानंतर कपिल राऊत यांनी पहिल्यांदा खाली मान घालून नंतर आकाशाकडे फेकलेली विषण्ण नजर आणि त्यांच्या डोळ्यात तरळलेले पाणी पाहून अनेकांचा जीव कळवळला. पण त्यांनी तोंडातून एक शब्दही न काढता मोठा संयम बाळगल्याचे कौतुक देखील झाले.
यावरून सोशल मीडीयात मोठे चर्वण झाले. यानंतर अवघ्या चोवीस तासांमध्ये प्रचंड उलथापालथ झाली.दुसऱ्या दिवशी कपिल राऊत आंदोलन कव्हर करण्यसाठी गेले असता त्यांना आश्चर्याचा धक्का बसला. कारण काल त्यांची हेटाळणी करणारी जेन-झी तरूणाई चक्क टाळ्या वाजवून त्यांचे स्वागत करत होती. त्यातील अनेकांनी स्वतःहून पुढे येत त्यांची जाहीर माफी मागितली. काहींनी प्रत्यक्ष भेटून ‘सॉरी सर’ असे म्हणत आपली चूक मान्य केली, तर काहींनी फोन करून आपली नाराजी आणि पश्चात्ताप व्यक्त केला. हा प्रसंगही पुन्हा एकदा कॅमेऱ्यात कैद झाला आणि समाजमाध्यमांवर वेगाने पसरला. “आपका पेशन्स देखके मजा आया” अशा शब्दांत एका आंदोलकाने आपली भावना व्यक्त केल्याचे व्हिडिओत दिसून आले. हा क्षण अनेकांसाठी भावनिक ठरला, कारण एक दिवसापूर्वी ज्याचा अपमान झाला होता, त्याच व्यक्तीसमोर तेच आंदोलक आता कृतज्ञतेने आणि पश्चात्तापाने उभे होते. कपिल राऊत यांच्यासोबत घडलेली घटना आणि तिचा पुढे झालेला शेवट हा या संपूर्ण आंदोलनातील सर्वाधिक बोलका आणि हृदयस्पर्शी अध्याय ठरला.
एकीकडे पत्रकारांवरील रोष आणि दुसरीकडे संयमाने वागणाऱ्या एका पत्रकाराला मिळालेली जाहीर माफी, हा विरोधाभास आजच्या भारतीय समाजातील माध्यमे, तरुणाई आणि विश्वासार्हता या तिन्ही घटकांमधील गुंतागुंतीचे नाते उलगडून दाखवतो. हा संयम केवळ त्या क्षणापुरता मर्यादित नव्हता, तर तो त्यांच्या जवळपास वीस वर्षांच्या पत्रकारितेच्या अनुभवातून आलेला परिपक्व दृष्टिकोन होता. आंदोलकांचा राग हा आपल्या व्यक्तिगत विरोधात नसून संपूर्ण माध्यम व्यवस्थेविरोधात आहे, हे त्यांनी त्या क्षणीही ओळखले होते आणि नंतरही अनेक मुलाखतींमध्ये त्यांनी हीच भूमिका मांडली.
कपिल राऊत यांनी हेही उघड केले की त्या व्हायरल व्हिडिओनंतर त्यांच्या कुटुंबावर, विशेषतः त्यांच्या मुलीवर याचा मोठा भावनिक परिणाम झाला होता. आपल्या वडिलांना ऑनलाइन इतक्या मोठ्या प्रमाणावर हिणवले जात असल्याचे पाहून ती अस्वस्थ झाली होती. मात्र जेव्हा आंदोलकांनी माफी मागण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्याच मुलीचा उतरलेला चेहरा पुन्हा उजळला, आणि तिला आपल्या वडलांबद्दल अभिमान वाटला ! असे राऊत यांनी भावुक होत सांगितले. या एका वाक्यातून संपूर्ण घटनेचे मानवी पदर समोर येतात. पत्रकार म्हणून सार्वजनिक जीवनात वावरणारी व्यक्तीही शेवटी एक माणूस असते, तिचेही एक कुटुंब असते, आणि तिच्यावर होणाऱ्या टीकेचा किंवा अपमानाचा परिणाम केवळ त्या व्यक्तीपुरता मर्यादित न राहता तिच्या जवळच्या माणसांपर्यंत पोहोचतो, हे या प्रसंगाने अधोरेखित केले.
या घटनेकडे केवळ एका पत्रकाराच्या अपमानाची आणि नंतर मिळालेल्या माफीची गोष्ट म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. यात आजच्या तरुणाईच्या मानसिकतेचे एक वेगळेच, आणि काहीसे आश्वासक चित्रही दडलेले आहे. आंदोलनाच्या भरात चुका होणे स्वाभाविक असते, विशेषतः जेव्हा हजारो तरुण एकत्र येऊन आपला राग आणि निराशा व्यक्त करत असतात, तेव्हा भावनांचा उद्रेक नियंत्रणाबाहेर जाण्याची शक्यता अधिक असते. मात्र आंदोलन संपल्यानंतर, भावनांचा भर ओसरल्यानंतर, त्याच तरुणाईने स्वतःच्या वर्तनाचे मूल्यमापन केले आणि जिथे चूक झाली असे वाटले, तिथे ती मान्य करण्याचे धाडस दाखवले, हे विशेष उल्लेखनीय आहे. एका उग्र आंदोलनात जमावाने पत्रकाराची माफी मागणे ही भारतीय पत्रकारितेच्या इतिहासातील अत्यंत दुर्मिळ घटना आहे. ही माफी केवळ एका व्यक्तीची नव्हती, तर ती संयम, सत्यता आणि नैतिकतेसमोर झुकलेल्या आक्रोशाची पावती होती.
अनेकदा तरुणाईवर आततायीपणाचा, असंयमी वर्तनाचा आरोप केला जातो. समाजमाध्यमांवरील त्यांची भाषा, त्यांचे आक्रमक फलक, त्यांची घोषणाबाजी यावर टीका होत असते, आणि ती टीका पूर्णपणे अनाठायी आहे असेही म्हणता येणार नाही. मात्र त्याचवेळी याच पिढीमध्ये आत्मपरीक्षण करण्याची, चूक मान्य करण्याची आणि ती दुरुस्त करण्याची तयारीही तितक्याच प्रमाणात असल्याचे कपिल राऊत यांच्या प्रकरणाने दाखवून दिले. एका बाजूला रागाच्या भरात झालेली चूक आणि दुसऱ्या बाजूला त्याच चुकीची जाहीर कबुली, हे दोन्ही एकाच पिढीच्या दोन बाजू आहेत, आणि दुसरी बाजू अधिक आशादायी आहे असे म्हणता येईल.
या निमित्ताने पत्रकारितेच्या व्यवसायातील एका वेगळ्याच वास्तवाकडेही लक्ष वेधले जाते. ‘ग्राऊंड झीरो’वर उतरून वार्तांकन करणारा पत्रकार हा नेहमीच जनतेच्या रोषाच्या पहिल्या रांगेत उभा असतो. मग ते नैसर्गिक आपत्तीचे वार्तांकन असो, राजकीय आंदोलन असो किंवा सामाजिक असंतोष असो, कॅमेरा घेऊन घटनास्थळावर उभा राहणारा पत्रकार हा नेहमीच असुरक्षित असतो. त्याला कधी हवामानाचा सामना करावा लागतो, कधी गर्दीच्या रेट्याचा, तर कधी थेट शाब्दिक आणि कधी शारीरिक हल्ल्यांचाही सामना करावा लागतो. अशा परिस्थितीत आपले व्यावसायिक कर्तव्य पार पाडत राहणे, आणि तेही संयम राखून, हे वाटते तितके सोपे नसते. कपिल राऊत यांनी हे कर्तव्य ज्या पद्धतीने पार पाडले, त्यातून एका जबाबदार पत्रकाराचा आदर्श नमुना समोर येतो.
या संपूर्ण घटनाक्रमाकडे वळून पाहताना एक गोष्ट स्पष्टपणे जाणवते, ती म्हणजे संयम हा नेहमीच दुर्बलतेचे नव्हे तर सामर्थ्याचे लक्षण असतो. कपिल राऊत यांनी त्या पावसाळी दिवसातील कोलाहलात जो संयम दाखवला, तो कोणत्याही घोषणेपेक्षा, कोणत्याही प्रतिवादापेक्षा अधिक परिणामकारक ठरला. त्यांनी राग व्यक्त केला असता, तर कदाचित तो प्रसंग तिथेच विरून गेला असता, कोणालाही त्याचे विशेष महत्त्व वाटले नसते. मात्र त्यांनी दाखवलेल्या शांततेने, त्यांच्या व्यावसायिक निष्ठेने अनेकांच्या मनाला स्पर्श केला आणि अखेर तीच शांतता त्या तरुणाईच्या मनात आत्मपरीक्षणाची ठिणगी पेटवण्यास कारणीभूत ठरली.
एकीकडे मूर्दाबादच्या घोषणा आणि पत्रकारांवरील हल्ले, आणि दुसरीकडे संयमातून मिळालेली जाहीर माफी, हा विरोधाभास आपल्याला हेच सांगतो की समाजात राग आणि असंतोष असला तरी, त्याच समाजात आत्मपरीक्षण करण्याची, चुका मान्य करण्याची आणि माणुसकी जपण्याची क्षमताही तितक्याच प्रमाणात शिल्लक आहे. हीच बाब भविष्यातील आंदोलनांसाठी, माध्यमांसाठी आणि एकूणच समाजासाठी एक आश्वासक संकेत मानता येईल.
जेन-झी आंदोलनातील हा प्रसंग माध्यम जगतासाठी एक मोठा धडा ठरतो. पत्रकारांवर झालेले हल्ले हे लोकशाहीसाठी धोक्याची घंटा आहेतच, पण त्यासोबतच कपिल राऊत यांनी मिळवलेला सन्मान हा आशेचा किरण आहे. पत्रकाराने केवळ बातमीदार न राहता एक जबाबदार नागरिक आणि सत्याचा प्रामाणिक वाहक असावे लागते. हिंसेला हिंसेने किंवा आक्रोशाला आक्रोशाने उत्तर न देता, विवेकाने आणि संयमाने परिस्थिती जिंकता येते, हा वस्तुपाठ या घटनेने दिला आहे. आक्रमक जमावाने मागितलेली माफी ही केवळ एका पत्रकाराचा विजय नव्हता, तर ती पत्रकारितेतील मूल्यांचा आणि नैतिकतेचा झालेला मोठा विजय होता. ही घटना भविष्यात पत्रकारितेची वाटचाल कशी असावी, याचा एक ‘दीपस्तंभ’ म्हणून नक्कीच आठवणीत राहील. देश ढवळून टाकणाऱ्या आंदोलनातील पत्रकारितेचा मान उंचावणारा क्षण म्हणून याची गणना होणार आहे.
आता सर्वात शेवटी, मी या लेखाच्या आधी सांगितल्यानुसार पत्रकार हा घडलेल्या घडामोडींना जगापर्यंत पोहचवणारा एक अत्यंत महत्वाचा घटक असतो. आणि नियतीने त्याच्यावर सोपवलेली जबाबदारी पार पाडतांना त्याला पदोपदी संघर्ष करावा लागतोच. पत्रकार आणि ज्यांची बातमी बनविले जाते तो घटक यांच्यात अनेकदा खटके उडतात. यातून लहान-मोठ्या दुर्घटना देखील घडतात. यामुळे जेन-झी आंदोलनात कपिल राऊत या मराठमोळ्या पत्रकाराने दाखविलेला संयम आणि तरूणाईने त्यांच्या कार्याला केलेला सलाम हा इतिहासात कायमचा अंकीत झाला आहे. आणि एक पत्रकार म्हणून मी कपिल राऊत यांना मानाचा मुजरा करत त्यांचे मन:पूर्वक अभिनंदन करतो.
जेन-झी आंदोलनातील हा विरोधाभास प्रत्यक्षात विरोधाभास नसून लोकशाहीतील प्रगल्भतेचे प्रतीक आहे. पत्रकारांविषयीचा आंधळा आदर किंवा आंधळा द्वेष या दोन्ही टोकांवर न जाता, त्यांच्या वर्तनाच्या आधारे मत तयार करण्याची प्रवृत्ती यात दिसून आली. कपिल राऊत यांच्याविषयी व्यक्त झालेला आदर हा त्यांच्या पत्रकारितेतील संयमाचा सन्मान होता, तर इतर पत्रकारांविषयी व्यक्त झालेला रोष हा माध्यमांविषयीच्या असंतोषाचा उद्रेक होता. या दोन्ही घटना एकत्र पाहिल्या तर समाज माध्यमांकडून अधिक जबाबदार, अधिक संवेदनशील आणि अधिक विश्वासार्ह पत्रकारितेची अपेक्षा करीत आहे, हे स्पष्ट होते.पत्रकार कपिल राऊत यांना मिळालेली सार्वजनिक माफी ही केवळ एका व्यक्तीचा सन्मान नव्हती; ती संयमी पत्रकारितेच्या शक्तीची, लोकशाहीतील संवादाच्या सामर्थ्याची आणि स्वतःची चूक मान्य करण्याइतकी परिपक्व झालेल्या नव्या पिढीची जाहीर कबुली होती.