नंदुरबार येथील रहिवासी तथा वादात सापडलेले भाजपचे माजी मातब्बर पदाधिकारी विजय चौधरी यांच्या व्हायरल झालेल्या ऑडिओ क्लीप्समुळे राजकारण ढवळून निघाले आहे. आता हे प्रकरण न्यायालयात गेल्यामुळे यात पुढे काय होणार ? हे तर दिसणार आहेच. तथापि, हा मुद्दा केवळ एका राजकीय पदाधिकाऱ्याच्या नैतिक वस्त्रहरणापुरता मर्यादीत नाही, तर स्मार्टफोनसारखे अत्यंत अत्यावश्यक आणि अत्याधुनीक असे उपकरण हे जेव्हा आपल्यावरच उलटते तेव्हा काय होते ? याची भेदक जाणीव करून देणारा हा प्रश्न आहे. यामुळे मला याबाबत आज भाष्य करावेसे वाटते.
शेखर पाटील
विजय चौधरी यांच्या कथितरित्या व्हायरल झालेल्या ऑडिओ क्लीप्समधील सत्य हे तपासातून बाहेर येईलच. तथापि, याबाबत सुरू असलेली चर्चा ही नैतिक वा अन्य कोणत्याही आयामातून तपासून पाहिली असता ती गैरच असून कुणीही याचे समर्थन करू शकणार नाही. विशेष करून मान्यवर महिला नेत्यांबाबतची त्यांची आक्षेपार्ह वक्तव्ये हे निषेधार्ह अशीच आहेत. आणि याला प्रखर विरोध देखील झालेला आहे. मला या सर्व प्रकारात एक भयंकर असा आयाम आढळून आला असून तो तुमच्या-आमच्या-सर्वांच्या आयुष्याशी संबंधीत आहे. तो म्हणजे-आपण स्मार्टफोनच्या इतक्या आहारी गेलेलो आहोत, की याच्या वाचून जगण्याची कल्पना देखील करू शकत नाही. मात्र हाच जीवाभावाचा मोबाईल आपल्याला जीवनातून कशा प्रकार उठवू शकतो याचे सर्वात मोठे उदाहरण म्हणून विजय चौधरी यांच्या व्हायरल ऑडिओ क्लीप्सकडे पाहता येईल.
https://shekharpatil.in
आजचा माणूस आपल्या आयुष्यातील जवळजवळ प्रत्येक क्षण मोबाईलमध्ये जमा करतो. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत त्याच्या प्रत्येक हालचालीचा काही ना काही डिजिटल ठसा तयार होत असतो. तो कोणाशी व किती वेळ बोलला, कुठे गेला, कोणाला भेटला, काय खरेदी केले, कोणत्या हॉटेलमध्ये गेला, कोणत्या वेबसाईटवर गेला, कोणते व्हिडिओ पाहिले, कोणत्या विषयावर शोध घेतला, कोणत्या डॉक्टरांचा सल्ला घेतला, कोणाला पैसे पाठवले—या सर्व गोष्टींची नोंद त्याचा स्मार्टफोन किंवा त्याच्याशी जोडलेली डिजिटल यंत्रणा शांतपणे अगदी बिनचुकरित्या करत असते. आपण नकळत स्वतःच स्वतःचे चरित्र लिहित असतो; फरक एवढाच की ते आता कागदावर नाही, तर सर्व्हरवर लिहिले जात आहे. आणि हीच वैयक्तीक माहिती जेव्हा चव्हाट्यावर येते तेव्हा काय घडते ? हे विजय चौधरी यांच्या प्रकरणातून आपल्याला दिसून येते.
याच ठिकाणी “विकीलीक्स” आणि “पर्सनल लीक्स” यांच्यातील समान धागा सापडतो. सुमारे दोन दशकांपूर्वी स्थापन झालेल्या विकीलीक्स या संकेतस्थळाने वेळोवेळी केलेल्या गौप्यस्फोटांनी जगातील विविध सरकारांना अक्षरश: हादरवून सोडले होते. यानंतर पनामा लीक्स, पॅराडाईज पेपर्स, केंब्रीज ॲनालिटीका आदींनी अजून गोंधळ उडविला. यानंतर अलीकडेच ‘पेगासस’ या इस्त्राएली सॉफ्टवेअरच्या मदतीने ठेवली जाणारी पाळत ही देखील जगासमोर आली आहे.
विकीलीक्सने सरकारांची गुपिते बाहेर काढली; पण पर्सनल लीक्सने प्रत्येक व्यक्तीला संभाव्य लक्ष्य बनवले. विकीलीक्स हा माहितीच्या लोकशाहीकरणाचा दावा होता; तर ‘पर्सनल लीक्स’ अनेकदा माहितीच्या दुरुपयोगाचे शस्त्र बनले. एकेकाळी राष्ट्रांची गोपनीय कागदपत्रे जगाला हादरवत होती; आज एखाद्या व्यक्तीच्या मोबाईलमधील काही सेकंदांची ऑडिओ क्लिप, एखादा स्क्रीनशॉट किंवा एखादा खासगी व्हिडिओ त्याचे संपूर्ण सामाजिक आयुष्य उद्ध्वस्त करण्यासाठी पुरेसा ठरतो. माहितीच्या सामर्थ्याचा हा सर्वात धोकादायक टप्पा होय.
विजय चौधरी यांच्या जगासमोर आलेल्या ऑडिओ क्लीप्स या त्यांचा पीए तसेच सोशल मीडिया हँडलर यश टिपरे याने त्यांच्या स्मार्टफोनमधून काढून व्हायरल केल्याची प्राथमिक माहिती आतापर्यंत समोर आलेली आहे. या संदर्भात दाखल एफआयआरमध्ये हेच कारण दिलेले आहे. यात प्रथमदर्शनी मानवी हस्तक्षेपातून खासगी संभाषण जगासमोर आल्याचे आपण म्हणू शकतो. आता लक्षात घ्या- मी माझा स्मार्टफोन हा दुरूस्तीसाठी टाकलेला असतांना जर त्या कारागिराने यातील कॉल लॉगसह अन्य सामग्री काढून घेतली ( जे काही मिनिटांमध्येच शक्य आहे ! ) तर काय होईल ? कुणी काही मिनिटांसाठी आपला स्मार्टफोन घेऊन देखील अशाच प्रकारच्या ‘काड्या’ करू शकतो. या तर झाल्या मानवी हस्तक्षेपाच्या बाबी ! या सोबत कुणाही व्यक्तीच्या संपर्काशिवाय देखील आपल्या स्मार्टफोनमधील संभाषणांचे विवरण हे त्रयस्थ व्यक्तीकडे जाऊ शकते. या दोन्ही बाबी आपण स्वतंत्रपणे समजून घेतल्या पाहिजे.
यातील पहिली बाब म्हणजे अनेकदा सर्वात मोठा धोका बाहेरून नसतो, तर घरातूनच असतो. विश्वासात घेतलेली व्यक्ती, जवळचा सहकारी, कार्यालयातील कर्मचारी, मित्र, नातेवाईक किंवा जोडीदार—यांच्याच हातात अनेकदा आपल्या डिजिटल आयुष्याच्या किल्ल्या असतात. पूर्वी घराची चावी हरवली तर कुलूप बदलले जायचे. आता मोबाईलचा पासवर्ड, क्लाऊड बॅकअप, ई-मेल, ओटीपी, फिंगरप्रिंट, चेहरा ओळखणारी प्रणाली आणि असंख्य अॅप्स यांच्या माध्यमातून आपल्या आयुष्याची शेकडो कुलपे एकाच वेळी उघडता येतात. त्यामुळे डिजिटल विश्वासघात हा आता केवळ भावनिक राहत नाही; तो सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय नुकसान करणारा ठरतो. विजय चौधरी यांचे प्रकरण हे तर राजकारणाशी संबंधीत असल्याने लोकांना समजले, खरं तर असे अनेक प्रकार आपल्या अवती-भोवती कायम होत असतात.
या सगळ्यात दुसरा अदृश्य असणारा शत्रू म्हणजे क्लाऊड होय. सर्वसामान्यांना “क्लाऊड” हे सुरक्षित वाटते. प्रत्यक्षात तो आपल्या आठवणींचे अदृश्य गोदाम आहे. आपण समजतो की फोटो फोनमध्ये आहेत; पण ते गुगल फोटोमध्येही आहेत. आपण समजतो की व्हिडिओ डिलीट झाले; पण ते दुसऱ्या उपकरणावर सिंक झालेले असतात. आपण एखादा संदेश पुसून टाकतो; पण त्याचा ‘बॅकअप’ दुसऱ्या ठिकाणी शाबूत असतो. आपण मोबाईल बदलतो; पण आपले संपूर्ण आयुष्य नव्या फोनमध्ये काही मिनिटांत परत येते. हे जितके सोयीचे आहे, तितकेच धोकादायकही आहे. कारण आज फोन हरवला तरी डेटा हरवत नाही; आणि कधी कधी हाच डेटा आयुष्यभर पाठलाग करत राहतो. यातूनच अनेक गुंतागुंतीच्या बाबी घडत असतात. याचेच एक भयावह स्वरूप म्हणजे नंदुरबार येथील ऑडीओ क्लीप्सच्या लीकचे प्रकरण होय.
तंत्रज्ञानाच्या प्रत्येक क्रांतीनंतर मानवाने एक गोष्ट कायम अनुभवली आहे. आपण ज्या साधनाचा शोध आपल्या सोयीसाठी लावतो, त्याच साधनाचा गैरवापर करण्याची क्षमता माणूस काही वर्षांतच विकसित करतो. आग लावण्याची कला अन्न शिजवण्यासाठी निर्माण झाली; पण त्याच आगीने युद्धेही पेटवली. अणुऊर्जा वीज निर्माण करण्यासाठी आली; पण त्याच अणुशक्तीने शहरांचे अस्तित्वही संपवले. इंटरनेटने जग जोडले मात्र सायबर गुन्हेगारी देखील आणली. स्मार्टफोनचेही नेमके तसेच झाले. तो संवादासाठी आला, पण आज तो संशयाचे सर्वात मोठे कारण बनला आहे. तो माणसाला जोडण्यासाठी निर्माण झाला, पण आज अनेक नाती तोडण्यामागेही त्याचाच मोठा वाटा आहे.
या बदलाचा सर्वात मोठा परिणाम आपल्या वैयक्तिक आयुष्यावर झाला आहे. पूर्वी एखाद्या घरात वाद
झाला, तर तो त्या चार भिंतींपर्यंत मर्यादित राहत असे. आज त्या वादाचे स्क्रीनशॉट वा व्हिडीओ तयार होतात, व्हॉइस रेकॉर्डिंग होते, सीसीटीव्ही फुटेज जोडले जाते आणि काही तासांतच तो वाद डिजीटल स्वरूपात लाखो लोकांच्या मोबाईलवर पोहोचतो. एकेकाळी घटस्फोट न्यायालयात होत असत; आता त्यांची सुनावणी आधी फेसबुक, एक्स, इन्स्टाग्राम आणि यूट्यूबवर होते. एखाद्या राजकारण्याचे वादग्रस्त विधान, उद्योगपतीचे व्यावसायिक मतभेद, एखाद्या अधिकाऱ्याचे संभाषण, एखाद्या कलाकाराचे खासगी आयुष्य किंवा एखाद्या नेत्याचे गुप्त सिक्रेट—कुठलीही गोष्ट आता पूर्णपणे खासगी राहिलेली नाही.
आपण एका अशा युगात प्रवेश केला आहे, जिथे “कॅरेक्टर असॅसिनेशन”ची जागा “डेटा असॅसिनेशन”ने घेतली आहे. पूर्वी एखाद्याची प्रतिमा मलिन करण्यासाठी अफवा पसरवाव्या लागत असत; आज डेटा पुरेसा असतो. किंवा कधी कधी डेटाचा भास निर्माण करणारी बनावट सामग्रीही पुरेशी ठरते. म्हणूनच आधुनिक काळातील सर्वात मोठी लढाई सीमा, संसाधने किंवा विचारसरणी यांची राहिलेली नाही; ती विश्वासार्हतेची झाली आहे. ‘आपण जे पाहतो ते खरे आहे का ?’ ‘आपण जे ऐकतो ते मूळ आहे का ?’ ‘आपण जे फॉरवर्ड करतो त्यामागे सत्य आहे का ?’ हे प्रश्न आता प्रत्येक नागरिकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.
विकीलीक्सने जगाला एक मोठा धडा दिला होता—सत्ता कितीही मोठी असली तरी माहिती तिला गुडघ्यावर आणू शकते. पण ‘पर्सनल लीक्स’च्या युगाने त्याहूनही कठोर धडा शिकवला आहे—व्यक्ती कितीही प्रतिष्ठित असली तरी तिचा डेटा तिच्या विरोधात उभा राहू शकतो. विकीलीक्सने सरकारांना अस्वस्थ केले; पर्सनल लीक्सने सामान्य माणसालाच असुरक्षित केले. हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कारण सरकारांकडे स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी यंत्रणा असतात; सामान्य नागरिकाकडे त्याचा स्मार्टफोन आणि त्याची जागरूकता याशिवाय दुसरे कोणतेही कवच नसते. आणि हाच आपल्या सर्वांसाठीच धोक्याचा इशारा होय.
खरं तर आपण सर्वांनी स्मार्टफोनचे बदललेले स्वरूप समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. आपण त्याला संवादाचे साधन समजतो; प्रत्यक्षात तो आपल्या जीवनाचा ‘डेटा सेंटर’ आहे. त्यात आपली आर्थिक ओळख आहे, सामाजिक ओळख आहे, कौटुंबिक नाती आहेत, व्यावसायिक गोपनीयता आहे आणि वैयक्तिक आयुष्याचा संपूर्ण इतिहास आहे. एखाद्या व्यक्तीचे पाकीट हरवले, तर काही पैसे जातात. पण स्मार्टफोन चुकीच्या हातात गेला, तर त्याच्यासोबत त्या व्यक्तीचे आयुष्यही उघडे पडू शकते.
सर्वात मोठा विरोधाभास असा की माणूस आज पूर्वीपेक्षा अधिक जोडला गेला आहे, पण अधिक असुरक्षितही झाला आहे. प्रत्येक अॅप आपल्या संपर्क यादीपर्यंत पोहोचू इच्छिते, प्रत्येक संकेतस्थळ आपला ई-मेल मागते, प्रत्येक सेवा आपले स्थान जाणून घेऊ इच्छिते आणि प्रत्येक प्लॅटफॉर्म आपल्या आवडी-निवडींची नोंद ठेवतो. आपण या सर्व गोष्टी सहज स्वीकारतो, कारण त्याबदल्यात आपल्याला सुविधा मिळतात. परंतु या सुविधांची किंमत आपण आपल्या गोपनीयतेच्या रूपाने चुकवत असतो. याचाच आपल्याला जबर फटका बसण्याची शक्यता असते.
आज अनेकांना वाटते की, “माझ्याकडे लपवण्यासारखे काहीच नाही.” हे वाक्य ऐकायला भाबडे वाटते; पण प्रत्यक्षात हा डिजिटल युगातील सर्वात धोकादायक गैरसमज आहे. गोपनीयता ही गुन्हेगारांची गरज नसते; ती प्रत्येक सभ्य नागरिकाचा मूलभूत अधिकार असतो. आपल्या घराचे दरवाजे आपण बंद करतो, म्हणून आपण गुन्हेगार ठरत नाही. तसेच आपल्या मोबाईलमधील माहिती सुरक्षित ठेवणे म्हणजे काहीतरी लपवणे नव्हे, तर स्वतःच्या आयुष्याचा सन्मान राखणे होय.
आजचा माणूस आपल्या आयुष्यातील जवळजवळ प्रत्येक क्षण स्मार्टफोनमध्ये जमा करतो. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत त्याच्या प्रत्येक हालचालीचा काही ना काही डिजिटल ठसा तयार होत असतो. तो कोणाशी बोलला, किती वेळ बोलला, कुठे गेला, कोणाला भेटला, काय खरेदी केले, कोणत्या हॉटेलमध्ये गेला, कोणत्या वेबसाईटवर गेला, कोणते व्हिडिओ पाहिले, कोणत्या विषयावर शोध घेतला, कोणत्या डॉक्टरांचा सल्ला घेतला, कोणाला पैसे पाठवले ? —या सर्व गोष्टींची नोंद त्याचा स्मार्टफोन किंवा त्याच्याशी जोडलेली डिजिटल यंत्रणा शांतपणे करत असते. आपण नकळत स्वतःच स्वतःचे चरित्र लिहित असतो; फरक एवढाच की ते आता कागदावर नाही, तर सर्व्हरवर लिहिले जात आहे. यामुळे गोपनीयता जवळपास संपुष्टात आली आहे.
यातच, सोशल मीडियाने माणसाला स्वतःचे आयुष्य प्रदर्शित करण्याची इतकी सवय लावली की गोपनीयता ही जपण्याची नव्हे तर झुगारून देण्याची बाब होय ! अशी मानसिकता तयार झाली. प्रत्येक जेवणाचा फोटो, प्रत्येक प्रवासाचा व्हिडिओ, प्रत्येक आनंद, प्रत्येक दुःख, प्रत्येक यश आणि प्रत्येक नाते सार्वजनिक करण्याची स्पर्धा सुरू झाली असून आपण याला बळी पडत आहोत. जगाला दाखवण्याच्या या मोहात आपण जगापासून काय लपवायला हवे ? हेच विसरून गेलो. याचाच मोठा फटका आपल्या गोपनीयतेला बसलेला आहे.
या संपूर्ण प्रक्रियेत सर्वात मोठे नुकसान एका गोष्टीचे झाले—विश्वासाचे ! आज माणूस फोनवर बोलतानाही विचार करतो की समोरचा संवाद रेकॉर्ड करत तर नाही ना ? व्हिडिओ कॉलवर बोलताना स्क्रीन रेकॉर्डिंग होत असेल का? व्हॉट्सअॅपवरील खासगी संभाषण उद्या सोशल मीडियावर दिसेल का? कार्यालयातील बैठक सुरक्षित आहे का ? मित्रांच्या ग्रुपमधील विनोद बाहेर जाईल का ? हा संशय तंत्रज्ञानाने निर्माण केलेला नाही; तो तंत्रज्ञानाच्या दुरुपयोगाने निर्माण केला आहे. यातून एक मूलभूत प्रश्न निर्माण होतो. आपल्या खिशात असलेला स्मार्टफोन आपल्या आयुष्याचा सेवक आहे की मालक? आपण त्याचा वापर करतो की तो आपल्याला वापरतो ? आपण त्यामध्ये माहिती साठवतो की तो आपल्याबद्दल माहिती गोळा करतो ? या प्रश्नांची उत्तरे जितकी अस्वस्थ करणारी आहेत, तितकीच आवश्यकही आहेत. कारण या उत्तरांवरच पुढील दशकातील मानवी स्वातंत्र्याची व्याख्या अवलंबून असणार आहे.
आणि म्हणूनच स्मार्टफोन हा केवळ एक उपकरण राहिलेला नाही; तो विश्वास आणि अविश्वास यांच्यामधील सर्वात मोठा पूल बनला आहे. तो जितका संवाद साधतो, तितकाच संशयही निर्माण करतो. तो जितका जवळ आणतो, तितकाच उघडेही पाडतो. म्हणूनच आजच्या काळात सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न हा नाही की आपल्या हातात कोणत्या कंपनीचा वा किती अद्ययावत फिचर्सचा स्मार्टफोन आहे. प्रश्न हा आहे की त्या फोनमध्ये आपल्या आयुष्याचे किती तुकडे बंदिस्त आहेत… आणि त्या तुकड्यांची चावी नेमकी कोणाच्या हातात आहे ? ही चावी ज्याच्याकडे आहे-मग तो आपल्या विश्वासातील व्यक्ती असो ती दूरवरून आपल्या उपकरणात डोकावणारा भामटा ! त्याच्याकडे आपल्याला गोत्यात आणण्याची कुंजी असते. ज्याचा वापर करून तो आपल्याला कधीही अडचणीत आणू शकतो. विजय चौधरी यांच्या प्रकरणातून हेच नव्याने अधोरेखीत झाले आहे.